Schrijfoefeningen - Schrijven met een boodschap

Engagement en schrijven horen bij elkaar, wat l’art pour l’art-types ook mogen zeggen. Schrijven met een boodschap – waarom niet? Een korte cursus.

Deel 1: Alles is politiek

Schrijven en politiek lijken in Nederland mijlenver van elkaar verwijderd. Geëngageerde schrijvers zijn hier op één hand te tellen. Toch is elk soort schrijven – van avant-gardistische gedichten tot streekromans – in zeker opzicht ideologisch. Neem ‘De avonden’, het debuut van Gerard Reve dat in 1947 uitkwam en met geen woord over de oorlog, de atoombomdreiging of de jodenvervolging repte. Juist daarom kwam het boek als een mokerslag aan in de Nederlandse literatuur: de jongeman Reve bleek iets anders, indirecters, zwaarders tevoorschijn te toveren. Iets wat pas later als ‘existentialisme’ bekend zou worden. En dát was op haar beurt wel weer een zeer politieke stroming, zeker in Frankrijk.

Oefening:

Schrijf een verhaal of een gedicht dat in een politieke situatie geplaatst is. Dat hoeft geen partijpolitiek te zijn, noch in of rond de Tweede Kamer plaats te vinden. Het hoeft ook geen diep gevoelde verontwaardiging te zijn. Maar probeer wel een onderwerp te vinden waar je je écht betrokken bij voelt.

Deel 2: Volg het nieuws (niet)

Schrijvers kunnen zich – net als elke andere burger – moeilijk onttrekken aan het nieuws. Zelfs als je geen krant leest en niet dagelijks het journaal ziet, weet je toch nog bij benadering wat er allemaal speelt in de samenleving. Dat maakt politiek ook tot zo’n belangrijk literair thema, want ook je personages krijgen te maken met hedendaagse ethische kwesties.

Oefening:

Schrijf op welke politieke thema’s momenteel spelen. Niet door de krant te pakken of de radio aan te zetten, maar gewoon uit het hoofd. Wat zijn de belangrijkste debatten die nu gevoerd worden? Veiligheid, economie, sociale voorzieningen, cultuur: alles kan in het huidige debat een plek krijgen. Werk uit waar het politieke debat precies om gaat, welke argumenten en partijen tegenover elkaar staan. Schrijf vervolgens op wat jouw eigenlijk positie is.

Deel 3: Politieke personages

Het zijn niet de minste schrijvers die een duidelijke politieke boodschap laten doorklinken in hun poëzie of proza: Milan Kundera, Harry Mulisch, Karel Glastra van Loon, Mario Vargas Llosa, Gao Xingjian. Anderen als Pablo Neruda of Boris Pasternak wérden langzamerhand politiek, doordat ze verzeild raakten in politiek vaarwater. Dat overkwam ook Frans Kellendonk die met ‘Mystiek lichaam’ uit 1986 een strikt literair werk dacht te hebben geschreven, maar in een politiek-ethische discussie over racisme en anti-semitisme terechtkwam.

Oefening:

Neem een van je personages en bepaal hoe hij (of zij) in de huidige politieke discussies staat. Wat windt hem het meeste op? Waaróm windt het hem op? Werk dit uit, en probeer zijn motieven te achterhalen. Bedenk vervolgens hoe je dit politiek standpunt in een verhaal of gedicht kunt verwerken. Maak notities en zet hem om in een schema.

Deel 4: Politieke verhalen

‘Meer straatrumoer’, vroeg criticus Ton Anbeek in de jaren tachtig aan het literaire gilde. Hij vond de Nederlandse literatuur te verinnerlijkt en verwees naar de Angelsaksische schrijvers die vooral in Amerika prachtige romans, verhalen en gedichten schreven die midden in de samenleving leken te staan. Met de komst van nieuw-realistische schrijvers als Joost Zwagerman, Robert Anker en A.F.Th. van der Heijden leken Anbeeks ideeën verhoord. Toch zijn theater en film nog altijd veel sneller en feller in hun verwerking van maatschappelijke situaties.

Oefening:

We gaan nu een stapje verder. We laten ons personage niet alleen reageren op maatschappelijke situaties, maar zetten hem middenin de politieke wereld. Bedenk hoe je personage in de huidige discussie een plaats kan vinden. Is het een islamitisch terrorist, een Lonsdale-white power-suprematist, of een schipperend plaatselijk raadslid? Bedenk hoe hij zich gedraagt, wat zijn drijfveren zijn en hoe hij daarmee in het huidige tijdsgewricht in de problemen komt. Schrijf dit uit tot een wat langer verhaal.

Deel 5: Ethiek boven esthetiek

Schrijven in het centrum van de politieke discussie gaat in golven. In de jaren dertig, zestig en tachtig liepen de letteren redelijk gelijk op met de maatschappelijke bewegingen. Natuurlijk hebben literatoren altijd de taak om boven het dagelijkse gewoel uit te stijgen, maar te hoog stijgen lijdt tot hoogtevrees. Probeer daarom af en toe je woede, angst of euforie te verbinden aan ideologische kwesties.

Oefening:

Plaats je personage of je gedicht in een tijd waarin ideologische debatten zeer scherp werden gevoerd. Fascisme tegenover communisme, Napoleon versus het oude Europa, Vietnam tegenover anti-oorlog. Stel je voor dat je personage een leidende rol speelde. Wat deed hij, hoe zag zij eruit? Maak een verhaal waarin je personage op het scherp van de snede zijn ideëen moet verdedigen.

Deel 6: Denk globaal, handel lokaal

Ergens in Australië, dat rode werelddeel, staat een reizigerscafé met het opschrift ‘Think Global, Act Local’ Het was de slogan van de jaren zeventig, en lijkt inmiddels volledig omgedraaid: denk plaatselijk en probeer die lokale mores overal op te leggen. Literaire schrijvers doen eigenlijk precies hetzelfde als die hippies van toen: ze denken ‘globaal’ (excuses voor het woord), maar schrijven over lokale, zeer lokale kwesties. Dat is ook hun kracht: wat tot die tijd alleen maar grote, abstracte woorden waren, komt in onze verhalen tot leven.

Oefening:

Breng grote kwesties tot leven door je personages op een heel lokaal niveau te laten acteren. Hoe kleiner de plek hoe beter. Wat doet een moslimextremist op Schiermonnikoog? Waarom zijn neo-communisten zo geïnteresseerd in het Brabantse Grave? De spanning tussen lokaal en globaal geeft je genoeg munitie om een boeiend verhaal te schrijven.

Heb je een tip voor een onderwerp van een schrijfoefening? Stuur dan een mailtje hier.