Start » Oefening » Herschrijven

Herschrijven

Schrijven is herschrijven, luidt het aloude gezegde. Wat de eerste keer niet helemaal lukt, kan de tweede keer wél slagen. Om maar te zwijgen van de zesde of tiende rewrite. Herschrijf mee, in zes oefeningen.

Deel 1: Lezen als een lezer

Herschrijven is voor veel beginnende schrijvers een groot obstakel. Het is toch mooi wat er staat, waarom zou je dat herschrijven? Zelfs Maarten ‘t Hart bekende eind jaren zeventig aan Jan Brokken dat herschrijven voor hem een groot probleem vormde: ‘Op het moment dat ik schrijf heb ik een bepaald beeld in mijn hoofd met een daarbij passende emotie en die twee kan ik vangen in woorden, misschien op een gebrekkige manier, maar ik kan ze vangen. Ga ik achteraf aan zo'n zin sleutelen, dan heb ik die oorspronkelijke emotie niet meer, en ook dat beeld staat me niet meer helder voor ogen. Daarom kan ik vele passages niet meer herschrijven, het lukt me alleen wanneer de emotie en het beeld met dezelfde intensiteit terugkeren.’
Toch geldt nog steeds dat het échte schrijven herschrijven is. Door de tekst te lezen als een willekeurige lezer, te analyseren en aan te scherpen, maak je er echte literatuur van. Gustave Flaubert ploeterde dagenlang aan het herschrijven van Madame Bovary: soms maar een paar zinnetjes per dag. Dat bleek voor hem de enige manier om er iets van te maken dat uitsteeg boven de literatuur van zijn tijd.

Oefening:

Neem een verhaal, gedicht, novelle, roman of toneelstuk dat je een tijd geleden schreef. Lees de eerste pagina en leg deze vervolgens weg. Schrijf nu op wat je opviel: wat viel je mee, wat viel je tegen? Waar ligt dit aan? Hoe zou je dit stuk kunnen verbeteren?


Deel 2: De bestaande tekst

Herschrijven is volgens velen geen truc, maar bittere noodzaak. Hoewel veel schrijvers in de jaren ’60 en ’70 zwoeren bij Spontaan Schrijven en alle varianten daarop, zijn de meeste auteurs er nu van bewust dat herschrijven teksten alleen maar beter maakt. Neem de beroemde verhalenverteller F.B. Hotz die ooit in een interview vertelde hoe uit een mislukte roman enkele prachtige verhalen tevoorschijn kwamen – maar wel na lang herschrijven. “Die roman is toen mislukt, ik had nog geen vertrouwen in het schrijverschap, en de vorm van de roman lag me niet. Later begreep ik dat ik in die roman een serie verhalen gestopt had, en een roman mag nooit een aaneenschakeling van anekdotes zijn, er moet lijn en ontwikkeling in zitten. Na anderhalf jaar heb ik die roman weggelegd. Jaren later heb ik er enkele verhalen uit geput, maar die moest ik wel stuk voor stuk herschrijven, en herschrijven is vaak moeilijker dan schrijven, je zit dan al aan een tekst vast.

Oefening:

Neem nogmaals een verhaal, gedicht, novelle, roman of toneelstuk dat je een tijd geleden schreef (zie de vorige oefening). Lees de eerste pagina nog eens over en kijk nu naar de details – waarin zie je mogelijkheden tot verbetering, wat liep goed, wat moet geheel op de schop? Begin nu eerst met de groffe verbeteringen – hele scènes die anders moeten worden opgebouwd, complete stukken die eruit moeten. Ga vervolgens naar de kleinere verbeteringen. Maak vervolgens een lijstje.


Deel 3: Weg met de tekstverwerker

Herschrijven is vaak lastiger dan schrijven, zo vertelde F.B. Hotz, omdat er al iets ligt. “Je zit al aan een tekst vast.’ Anderen zijn juist erg blij met een ‘liggende tekst’: zodra er iets ligt kunnen ze hun redactionele vaardigheden botvieren. Ook blijk je veel te kunnen leren van vertalen en herschrijven. Schrijvers als Allard Schröder (‘Schatjes’) en Theo Kars (Casanova) wisten door jaren te werken met andermans teksten hun eigen stijl en schrijftechniek tot grote hoogte te stuwen.
Een van de belangrijkste problemen bij het herschrijven, zo blijkt uit diverse onderzoeken, is de tekstverwerker. Die is handig bij het schrijven, maar is te gemakkelijk bij het herschrijven. Vaak vervang je een paar woordjes en verschuift een aantal fragmenten. Aan de grote veranderingen kom je niet toe.

Oefening:

Neem een verhaal, gedicht, novelle, roman of toneelstuk dat je een tijd geleden schreef, maar dan een andere dan je gebruikte in de vorige oefening. Lees de eerste pagina en maak aantekeningen op een apart papier: wat bevalt je, wat kan beter. Leg de pagina nu weg en ga achter de schrijfmachine of computer zitten. Schrijf de tekst opnieuw, zonder ook maar een moment naar de weggelegde pagina te kijken. Het geeft niet dat je niet de exacte woorden kunt gebruiken, dat is zelfs beter. Schrijf geheel volgens je nieuwe inzichten. Leg vervolgens deze tekst naast je oude – wat bevalt je beter, wat bevalt je slechter? Wat leer je uit een dergelijke oefening?


Deel 4: Alles in de details

Wie goed leert herschrijven, doet zijn werk en vooral zijn lezers een groot plezier. Een deel van dat herschrijven vindt plaats op hoog niveau: de plot, de personages, de thematiek. Een ander deel ligt op het middenniveau: de scenes, de overgangen, de flasbacks en –forwards. Het meeste werk gaat in het diepste niveau zitten, waar het gaat om de stijl, de beeldspraak, de woordkeus. Waarom gebruik je steeds het voegwoord ‘maar’, is ‘bus’ wel een goede term voor iets dat eigenlijk een touringcar is?

Oefening:

We duiken nu de diepte in en concentreren ons op de details. Ga terug naar een oud toneelstuk, verhaal, gedicht, een vroegere novelle of roman. Neem een paar aansluitende zinnen, lees ze nauwgezet en analyseer wat je bevalt en niet bevalt. Wat staat er eigenlijk in die zinnen? Klopt de inhoud, het ritme, de woordkeus? Pak er een woordenboek bij en zoek alle woorden op – inclusief de lidwoorden. Zijn er synoniemen en varianten die beter passen? Zijn kortere zinnen beter, of passen langere zinnen beter bij het tempo van je vertelling? Leg aan het eind je twee versies naast elkaar. Wat leer je hieruit?


Deel 5: Het kleine grote schrijven

Magnetisch schrijven

De bekende Magnetic Poetry is verschenen in het Nederlands. Meer dan 400 magnetische woorden en fragmenten voor miljoenen combinaties. Bestel bij Club Schrijven met extra korting.
(advertentie)

Schrijfgids

In de schrijfgids vind je adressen van instellingen in de schrijfwereld. Zo weet je waar je terecht kunt voor een cursus, beoordeling of advies.
Ware Verhalen

Vragen over publiceren?

Is mijn boek goed genoeg voor een uitgever? Moet ik het nog door iemand laten nalezen? Deze en andere vragen komen aan bod in De Meestgestelde Vragen.
Vragen over schrijven

Praat mee in het schrijfforum

Hoe maak je je hoofd- en bijpersonen geloofwaardig, hoe breng je ze tot leven? Hoe goed moet je ze kennen? Praat mee en kom in Club Schrijven Magazine.
Praat mee in het schrijfforum

Creatief Schrijven België

Heb je vragen over schrijven in Vlaanderen dan kun je je richten tot onze Belgische zusterorganisatie
Creatief Schrijven.
Creatief Schrijven Belgie

Home » Atelier » Schrijfoefeningen » Herschrijven
Herschrijven: Deel 5 – Het kleine grote schrijven
Naast het ‘kleine’ herschrijven kun je af en toe ook besluiten om complete verhalen, romans of toneelstukken opnieuw te schrijven – gewoon omdat het, zoals Gerrit Krol ooit zei, ‘zich opdringt’. “Herschrijven of herroepen van een roman is iets dat zich opdringt. (...) Meestal houdt een boek op zich te ontwikkelen als je het geschreven hebt, maar nadat ik De weg naar Sacramento had gemaakt, kreeg ik al binnen een jaar door dat ik er nog eens mee aan de slag moest, omdat dingen loten kregen waar ik helemaal niet op bedacht was. Dat heb ik met nog een paar andere boeken ook gehad, De ziekte van Middleton bijvoorbeeld. Bepaalde dingen gingen hun eigen leven leiden, terwijl iedereen zei, ‘dat boek moet je zo laten’. Maar Anthony Mertens, koud een maand bij Querido, zei me, met z'n vinger op mijn borst prikkend: ‘weet je wat jij moet doen? De ziekte van Middleton herschrijven’.”

Oefening:

Neem een tekst van een auteur waar je altijd moeite mee hebt. Lees een paar pagina’s en selecteer een alinea waar je over struikelt. Probeer vast te stellen wat je ergert: de stijl, de woordkeus, het tempo, de beeldspraak? Herschrijf de alinea naar je eigen inzichten. Leg vervolgens beide fragmenten voor aan een schrijfvriend(in) zonder erbij te vertellen welke tekst van wie is. Vraag welke alinea het beste is en luister naar zijn/haar commentaar. Wat leer je hieruit?


Deel 6: Op de pijnbank

Herschrijven is vaak een oefening in nederigheid en doorzettingsvermogen. Door jezelf op de pijnbank te leggen, leer je wat de zwaktes en sterktes in je schrijven zijn. Probeer daarom vooral ook te leren van het herschrijven – wat zijn veelgemaakte fouten, hoe kun je de grootste problemen in het vervolg voorkomen? Probeer niet te emotioneel over je tekst te worden, maar bekijk het zakelijk. Leer ervan wat je kunt leren. Teruggaan naar je oude tekst kan altijd.

Oefening:

Neem wederom een tekst uit je oude archief: een dialoog, een imaginaire brief, een gelegenheidsgedicht. Vraag een lid van je schrijfgroep, een medecursist of een schrijfvriend(in) om deze te lezen en vraag hem of haar om een alinea te herschrijven. Leg vervolgens de resultaten naast elkaar en analyseer met de herschrijver waarom bepaalde ingrepen zijn gedaan. Leer van de verschillen: het zegt je iets over je eigen manier van schrijven, maar ook van de valkuilen van een te vaste stijl.



Heb je een tip voor een onderwerp van een schrijfoefening? Stuur dan een mailtje hier.

Lees hier hoe het werkt!

en krijg zelf een cadeau!

Lees hier hoe het werkt!
DMI Books

Win een self publishing pakket van DMI Books!

Lees hier hoe je wint!

Lees Tekstblad!

Neem een (proef)abonnement

Door ervaren, professionele redacteuren.

Goed en betaalbaar!